ਰਾਗ, ਸਾਜ, ਸੁਰ, ਲੈ, ਤਾਲ ਉਸ ‘ਅਨਾਹਦ-ਨਾਦ’ ਯਾ ‘ਅਨਾਹਦ-ਸ਼ਬਦ’ ਦੇ ਅਕਸ ਮਾਤਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਇਹ ‘ਰਾਗ’, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਰਸ-ਰੂਪ ਵਲਵਲੇ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ, ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਦੁਆਰਾ ‘ਬੁੱਝ’ ਕੇ ‘ਮਾਣ’ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਰਾਗ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ‘ਟੂੰ-ਟਾਂ’ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ‘ਵਾਹ-ਵਾਹ’ ਕਰ ਛੱਡਦੇ ਹਾਂ। ‘ਤੱਤ- ਰਾਗ’ ਦੀ ਸੋਝੀ ਕਿਸੇ ਵਿਰਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਣੇ-ਖਣੇ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ‘ਰਾਗ-ਤੱਤ’ ਨੂੰ ਪਕੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।

ਆਜ ਤੋਂ ਕੋਈ 60 ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। 1930 ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਲਾਇਲਪੁਰ ‘ਚੁੱਪ- ਫਿਲਮ’ (silent movie) ਦੇਖਣ ਗਏ। ਨਾਲ ਦੋ ਬਜ਼ੁਰਗ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦੀ ਆਯੂ ਲਗਭਗ 80 ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।

ਫ਼ਿਲਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਂਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪਿਆਨੋ (piano) ਤੇ ਕੋਈ ਰਾਗ ਵਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਡੇਰੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਹਿਲਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਫੀਰ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹਰਕਤ ਆਉਣੀ ਆਰੰਭ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਗ ਲੀਨਤਾ ਵਿਚ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਉਠੇ ਅਤੇ ਨਚਣਾ